Niedoczynność i nadczynność tarczycy – przyczyny, objawy, diagnostyka i leczenie

Jakie są funkcje tarczycy?

Tarczyca to niewielki gruczoł w dolnej części szyi, który jest kluczowy dla regulacji metabolizmu i hormonów kontrolujących wiele funkcji organizmu. Hormony tarczycowe pomagają regulować metabolizm, temperaturę ciała, rytm serca, oddychanie, cykl menstruacyjny, czy pracę mózgu. Są wydzielane przez tarczycę do krwi, a następnie przenoszone do każdej tkanki ciała. Nic zatem dziwnego, że kiedy szwankuje tarczyca, odbija się to w mniejszym lub większym stopniu na całym organizmie.

Rola hormonów tarczycy w organizmie

Głównym hormonem wydzielanym przez tarczycę jest tyroksyna, zwana również T4, ponieważ zawiera cztery atomy jodu. Aby wywrzeć swoje działanie, T4 przekształca się w trójjodotyroninę (T3) poprzez usunięcie atomu jodu. Ilość T4 wytwarzana przez tarczycę jest kontrolowana przez inny hormon wytwarzany w przysadce mózgowej, znajdującej się u podstawy mózgu, zwany hormonem tyreotropowym (w skrócie TSH). Ilość TSH, którą przysadka wysyła do krwiobiegu, zależy od ilości T4, którą „widzi” przysadka. Jeśli przysadka „widzi” bardzo mało T4, wytwarza wtedy więcej TSH. Gdy T4 we krwi przekroczy pewien poziom, przysadka mózgowa zmniejsza produkcję TSH. 

Kiedy tarczyca wydziela za mało lub za dużo hormonów dochodzi do zaburzeń jej czynności. Każde z nich powoduje określone objawy.

Czym jest niedoczynność tarczycy?

Niedoczynność tarczycy to najczęściej występująca dysfunkcja tarczycy. Dochodzi do niej wtedy, gdy tarczyca nie może wytworzyć wystarczającej ilości hormonów. Najczęstszymi przyczynami niedoczynności tarczycy są choroby autoimmunologiczne, takie jak zapalenie tarczycy Hashimoto, a także chirurgiczne usunięcie tarczycy i radioterapia. Kiedy poziom hormonów tarczycy jest zbyt niski, komórki organizmu nie mogą uzyskać wystarczającej ilości hormonu tarczycy, a procesy organizmu zaczynają zwalniać.

Objawy niedoczynności tarczycy

Kiedy Twoja tarczyca nie produkuje wystarczającej ilości hormonów, możesz zauważyć, że Twoje ciało zaczyna działać wolniej, a codzienne zadania stają się trudniejsze. Ponieważ symptomy niedoczynności są różnorodne i niespecyficzne, często trudno jest zrozumieć, co dokładnie dzieje się z Twoim organizmem. Jeśli doświadczasz poniższych objawów, warto zastanowić się, czy przyczyną nie jest właśnie zaburzenie pracy tarczycy:

• zmęczenie
• ospałość
• letarg
• nietolerancja zimna
• przyrost masy ciała
• zaparcia
• zmiana głosu
• suchość skóry
• wypadanie włosów
• rzednięcie brwi
• problemy z pamięcią
• zaburzenia nastroju
• zaburzenia miesiączkowania
• obniżona płodność, bezpłodność
• osłabienie mięśni
• bóle stawów
• pogorszenie czynności nerek

Jak diagnozuje się niedoczynność tarczycy?

W diagnozowaniu niedoczynności tarczycy podstawą są badania hormonalne. Najpierw sprawdza się stężenie TSH we krwi – jeśli wynik jest powyżej normy, należy sprawdzić poziom FT4 i FT3. Lekarze często zlecają tylko FT4, ale do pełnej diagnostyki potrzebna jest cała trójka. Pomiar FT3 jest istotny, ponieważ daje pełniejszy obraz funkcjonowania tarczycy i pozwala na dokładniejszą ocenę konwersji hormonów tarczycy.

Podwyższone stężenie TSH i niskie stężenie FT4 – samo w sobie, bez występujących przeciwciał, będzie wskazywało na pierwotną niedoczynność tarczycy. W obrazie USG mogą pojawić się guzki na tarczycy. W niedoczynności tarczycy wtórnej i trzeciorzędowej poziom hormonu TSH jest obniżony, tak samo jak poziom FT3 oraz FT4.

Lekarz endokrynolog może również zlecić oznaczenie stężeń przeciwciał przeciwtarczycowych w surowicy (anty-TPO) lub (anty-TG). Podwyższone stężenie anty-TPO jest charakterystyczne dla choroby Hashimoto. W diagnostyce niedoczynności tarczycy zleca się także USG tarczycy – które pomaga ustalić, jaka jest przyczyna niedoczynności tarczycy (np. choroba Hashimoto).

Zobacz, dlaczego samo badanie TSH, to za mało, aby zdiagnozować Hashimoto >>

Skutki niedoczynności tarczycy

Nieleczona niedoczynność tarczycy może mieć poważne konsekwencje zdrowotne. Jednym z najpoważniejszych skutków jest zwiększone ryzyko chorób serca, ponieważ niski poziom hormonów tarczycy może podnosić poziom cholesterolu we krwi, co z kolei zwiększa ryzyko miażdżycy i zawału. 

Częstym skutkiem niedoczynności tarczycy są również problemy z płodnością – kobiety mogą doświadczać zaburzeń miesiączkowania, co utrudnia zajście w ciążę, a w niektórych przypadkach może to wręcz uniemożliwiać. 

Dodatkowo, niedoczynność tarczycy może wpływać na zdrowie psychiczne, powodując zaburzenia nastroju, takie jak depresja i lęk, oraz problemy z pamięcią i koncentracją. Osoby z tym schorzeniem często odczuwają chroniczne zmęczenie i osłabienie mięśni, co utrudnia codzienne funkcjonowanie. 

W zaawansowanych przypadkach, nieleczona niedoczynność tarczycy może prowadzić do obrzęku śluzowatego, który jest poważnym stanem wymagającym natychmiastowej interwencji medycznej. Jest to nagromadzenie substancji mucynopodobnych w skórze i innych tkankach objawiające się obrzękiem, zwłaszcza na twarzy i kończynach. Dodatkowo mogą wystąpić głębokie zmiany w głosie, spowodowane obrzękiem strun głosowych, a także osłabienie mięśni, bradykardia (wolne bicie serca), hipotermia (niskie temperatury ciała) oraz znaczne zmęczenie. Myksedema może prowadzić do poważnych komplikacji, takich jak śpiączka myksedematyczna, która jest stanem zagrożenia życia i wymaga intensywnej terapii, często z użyciem dożylnej suplementacji hormonów tarczycy oraz wsparcia funkcji życiowych.

Niedoczynność tarczycy – leczenie

Niedoczynność tarczycy leczy się poprzez zastąpienie ilości hormonu, której tarczyca nie jest już w stanie wytworzyć, aby przywrócić normalny poziom T4 i TSH. Więc nawet jeśli tarczyca nie działa prawidłowo, wymiana T4 może przywrócić poziom hormonów tarczycy w organizmie i funkcje organizmu. W Polsce stosuje się dwa rodzaje lekarstw:

• lewotyroksyna (T4) – standardowym leczeniem jest zastępcza terapia hormonalna tarczycy lewotyroksyną, czyli lekiem zawierającym hormon T4. Tabletki syntetycznej lewotyroksyny zawierają dokładnie taki sam hormon jak T4 wytwarzany przez tarczycę. Sprzedawana jest pod nazwami handlowymi Euthyrox lub Letrox (lewotyroksyna sodowa).

• lek zawierający kombinację hormonów T3 i T4 – zawiera oba hormony w proporcjach odpowiadających ich występowaniu w ludzkim ciele. Lek ten sprzedawany jest pod nazwą handlową Novothyral.

Leki te są dostępne jedynie na receptę, a ich dawkowanie określa lekarz endokrynolog.

Zobacz również artykuł Jak przyjmować hormony, aby działały i jakie mamy dostępne leki na Hashimoto? >>

Wsparcie farmakologiczne, to jednak tylko część układanki, bo jak zawsze podkreślamy, w zarządzaniu chorobami tarczycy ważny jest cały styl życia. Osoby z niedoczynnością tarczycy, mogą wspierać leczenie farmakologiczne poprzez:

• Utrzymywanie zdrowej diety bogatej w składniki odżywcze, takie jak jod, selen i cynk.
• Unikanie wysoko przetworzonej żywności i nadmiernej ilości cukru. 
• Umiarkowane ćwiczenia fizyczne (np. spacery, jazda na rowerze, pływanie czy joga).
• Unikanie stresu i stosowanie technik relaksacyjnych (np. mindfulness).
• Zadbanie o odpowiednią ilość i jakość snu.

Czym jest nadczynność tarczycy?

Nadczynność tarczycy to druga w kolejności najczęściej występująca choroba tarczycy. Występuje wtedy, gdy tarczyca produkuje za dużo hormonów tarczycowych.

Przyczynami nadczynności tarczycy mogą być:

• choroba Gravesa-Basedowa, 
• gruczolak przysadki mózgowej wydzielający TSH, 
• wole guzkowe toksyczne, 
• początkowa faza choroby Hashimoto.

Objawy nadczynności tarczycy

Jako że hormon tarczycy odgrywa znaczącą rolę w utrzymaniu właściwego tempa metabolizmu, kiedy jest go za dużo, każda funkcja organizmu ma tendencję do przyspieszania. W związku z tym, do najczęstszych objawów nadczynności tarczycy należą:

• nerwowość
• drażliwość
• zwiększona potliwość
• kołatanie serca
• drżenie rąk
• duszności
• niepokój
• trudności w zasypianiu
• przerzedzenie skóry
• brak tolerancji na gorąco
• osłabienie mięśni – zwłaszcza ramion i ud
• częstsze wypróżnienia, czasem biegunka, zwiększona motoryka przewodu pokarmowego
• utrata masy ciała pomimo zwiększonego apetytu
• krwawienie miesiączkowe może się zmniejszyć, a miesiączki mogą występować

Jak diagnozuje się nadczynność tarczycy?

Rozpoznanie nadczynności tarczycy zostanie potwierdzone badaniami laboratoryjnymi, które mierzą ilość hormonów tarczycy – T4, T3 oraz hormonu tyreotropowego TSH we krwi. Niski poziom TSH i podwyższone stężenie FT4 i/lub FT3, będzie wskazywało na nadczynność tarczycy.

Lekarz endokrynolog może także chcieć zmierzyć poziom przeciwciał przeciwko receptorowi tyreotropiny (TRAbs), które po podwyższeniu potwierdzają rozpoznanie choroby Gravesa-Basedowa. Może również zlecić USG tarczycy (które ustali, czy cała tarczyca jest nadczynna i czy występują toksyczne wole guzkowe lub zapalenie tarczycy) oraz scyntygrafię – badanie, które mierzy zdolność gruczołu do gromadzenia jodu.

Skutki nadczynności tarczycy

Nadmiar hormonów tarczycy może prowadzić do przyspieszonej akcji serca (tachykardia), nieregularnego rytmu serca (arytmia) oraz zwiększonego ryzyka niewydolności serca. Pacjenci mogą doświadczać kołatania serca, wysokiego ciśnienia krwi i innych problemów kardiologicznych. Osoby z nadczynnością są również narażone na osteoporozę, problemy z płodnością i zaburzenia nastroju, takie jak drażliwość, nerwowość i trudności w koncentracji. 

Osoby cierpiące na nadczynność tarczycy mogą także doświadczać problemów trawiennych, takich jak biegunka i niezamierzona utrata wagi, w związku z przyspieszonym metabolizmem. Do tego dochodzą również problemy skórne, w tym nadmierne pocenia się i wypadanie włosów. Nadmiar hormonów tarczycy może prowadzić do osłabienia mięśni, szczególnie w obrębie ramion i ud, co może utrudniać codzienne czynności. Często występują również problemy z oczami, takie jak wytrzeszcz oczu (oftalmopatia Gravesa), podwójne widzenie i suchość oczu.

Jak leczy się nadczynność tarczycy?

Nadczynność tarczycy leczy się poprzez stosowanie leków przeciwtarczycowych (tiamazol i propylotiouracyl), które hamują powstawanie hormonów zwanych trójjodotyroniną i tyroksyną w tarczycy. Dodatkowo stosuje się także beta-blokery, które pomagają złagodzić objawy nadczynności tarczycy, takie jak przyspieszone bicie serca, drżenie i nerwowość.

Oprócz leczenia farmakologicznego, odpowiedni styl życia może znacząco pomóc w zarządzaniu nadczynnością tarczycy i łagodzeniu jej objawów. Zalecenia są tutaj podobne jak w przypadku innych zaburzeń pracy tarczycy i obejmują:

• zdrową dietę bogatą w antyoksydanty, witaminy i minerały,
• unikanie kofeiny, nikotyny i alkoholu, 
• regularną aktywność fizyczną (ważne jest jednak unikanie intensywnych treningów, które mogą dodatkowo obciążać serce),
• unikanie stresu,
• odpowiednią ilość snu,
• dobre nawodnienie (szczególnie ważne, gdy doświadczasz nadpotliwości).

Hashimoto – niedoczynność czy nadczynność tarczycy?

Osoby chore na Hashimoto często odczuwają na przemian objawy nadczynności i niedoczynności tarczycy, a czasem nawet doświadczają objawów obu tych zaburzeń jednocześnie. Wynika to z tego, że Hashimoto powoduje niszczenie tarczycy.

Kiedy zdrowej tarczycy jest coraz mniej, produkuje ona coraz mniej hormonów. To powoduje, że powstaje w organizmie stan niedoboru hormonów tarczycy, czyli jej niedoczynność. Ale w pierwszej fazie choroby Hashimoto może pojawić się nadczynność tarczycy. Gdy komórki tarczycy są uszkadzane i niszczone przez układ odpornościowy, hormony tarczycy, które zazwyczaj znajdują się wewnątrz komórek, są wydzielane do krwioobiegu, co prowadzi do nadmiernego podwyższenia ich poziomu we krwi. Wywołuje to przejściową nadczynność tarczycy. W końcu nadmiar hormonów jest usuwany z ciała, a chory doświadcza niedoczynności tarczycy, ponieważ uszkodzony gruczoł nie może wyprodukować odpowiedniej ilości hormonów.

Dlatego możliwe jest wystąpienie na początku choroby Hashimoto takich objawów, jak irytacja, niepokój, nerwowość (czyli nadczynności tarczycy), a następnie, gdy nadmiar hormonów zostanie usunięty, odczuwanie apatii i depresji (typowych dla niedoczynności).

Ten artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady medycznej. Informacje zawarte w niniejszym dokumencie nie zastępują i nigdy nie powinny być traktowane jako profesjonalna porada medyczna.

Źródła:

Chaker, L., Bianco, A. C., Jonklaas, J., & Peeters, R. P. (2017). Hypothyroidism. Lancet (London, England), 390(10101), 1550–1562. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6619426/

Mathew, P., Kaur, J., Rawla, P. (2024). Hyperthyroidism. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2024 Jan-. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537053/ 

Wentz, I. (2022). Hashimoto. Jak w 90 dni pozbyć się objawów i odzyskać zdrowie. Wydawnictwo Otwarte 

https://www.thyroid.org/thyroid-function-tests/ 

https://www.thyroid.org/hypothyroidism/ 

https://www.thyroid.org/thyroid-information/